Những điểm chính
- Tiếng Việt bắt mình phải chọn từ theo cách tiếng Anh không có: một động từ tiếng Anh hay ứng với hai ba từ gần nghĩa tiếng Việt mà cách dùng khác hẳn.
- nói / kể / giảng tách chữ "say" ra: nói để nói, kể để kể chuyện, giảng để giảng giải (phải là kể chuyện cổ tích, không nói chuyện cổ tích đâu nha).
- biết khác hiểu (biết một sự việc với hiểu ra); nhìn / xem / thấy tách nhìn-coi-thấy; nghe khác lắng nghe (nghe thấy với chủ động lắng tai nghe).
- ăn với dùng là lỗi về register — dùng là dạng lịch sự cho "ăn / dùng bữa" trong những lúc trang trọng.
- Giáo viên nên giới thiệu một động từ tiếng Anh kèm cả cụm các lựa chọn tiếng Việt cùng lúc, để học viên đừng dựng sẵn một mặc định sai.
Học viên nào học tiếng Việt cũng có lúc chọn sai từ. Đó là chuyện bình thường, thậm chí là một phần tất yếu của việc thâu nạp một thứ tiếng. Có điều, một số lỗi cứ lặp đi lặp lại ở những người học đến từ những nền ngôn ngữ hoàn toàn khác nhau, mà điều đó nói cho mình biết một chuyện: đây đâu phải mấy cái lỡ tay ngẫu nhiên, chúng là hệ quả đoán trước được từ chính cách tiếng Việt vận hành và cách nó khác với tiếng Anh hay các thứ tiếng khác. Hiểu được cái khuôn nằm sau chúng là con đường nhanh nhất để thôi mắc phải.
Bài này muốn đi qua những lỗi dùng từ ở cấp từ vựng mà người nước ngoài hay mắc nhất trong tiếng Việt, giải thích vì sao mỗi lỗi xảy ra, rồi chỉ cách sửa. Trọng tâm là chuyện chọn từ và cách dùng, chứ không phải phát âm hay thanh điệu, dù mấy cái đó cũng quan trọng. Nếu bạn nhận ra lỗi của chính mình ở đây thì tốt thôi — nhận ra được chính là bước đầu tiên để sửa.
Vì sao những lỗi này lại dễ đoán đến vậy?
Lỗi dùng từ không hề ngẫu nhiên. Chúng túm tụm quanh những chỗ mà tiếng Việt vạch ra phân biệt mà tiếng mẹ đẻ của người học không có, hoặc những chỗ tiếng Việt gộp chung cái mà tiếng mẹ đẻ lại tách riêng. Một người nói tiếng Anh đợi có một từ cho you thì lại gặp cả chục từ. Một người học đến từ thứ tiếng không có lượng từ thì phải dựng cái phạm trù đó từ con số không. Những chỗ lệch nhau ấy đẻ ra cùng những lỗi lặp đi lặp lại.
Tin vui là lỗi đoán trước được thì sửa được. Một khi bạn hiểu cái lô-gic nằm bên dưới — vì sao tiếng Việt lại vận hành theo kiểu của nó — thì lựa chọn đúng thôi cảm giác tùy tiện. Bạn đâu phải học thuộc cả ngàn ngoại lệ; bạn đang học một hệ thống. Mình cùng đi qua mấy cái hệ thống làm người ta vấp nhiều nhất nhé.
Loạn đại từ: cái bẫy lớn nhất
Chẳng có gì gây rắc rối cho người nước ngoài bằng hệ thống đại từ tiếng Việt. Tiếng Anh có dăm ba đại từ dùng được cho mọi tình huống. Tiếng Việt thì có cả mấy chục, mà chọn đúng cái nào còn tùy vào tuổi tác, giới tính và mối quan hệ xã hội giữa những người đang nói chuyện. Chọn sai là nghe ra bất lịch sự, trẻ con, hoặc đơn giản là kỳ cục.
Lỗi kinh điển là dùng tôi cho ngôi I trong mọi tình huống. Sách giáo khoa dạy tôi như đại từ ngôi thứ nhất trung tính, và đúng là vậy thật, có điều trung tính lại hiếm khi là cái bạn muốn trong trò chuyện thật. Dùng tôi với một người đáng ra phải gọi là anh hay chị sẽ tạo ra khoảng cách và nghe có thể lạnh lùng.
Tôi muốn hỏi anh một câu. — I want to ask you a question. (đúng ngữ pháp mà cứng và xa cách trong hầu hết bối cảnh thân mật)
Em muốn hỏi anh một câu. — I want to ask you a question. (tự nhiên khi nói với một người đàn ông lớn tuổi hơn)
Cách sửa là học đại từ như những mối quan hệ, chứ đừng học như từng từ rời. Bạn không chọn một đại từ cho riêng mình một cách tách biệt; bạn chọn cái cặp khớp với mối quan hệ. Khi gặp một người, việc đầu tiên của bạn là tìm ra đúng cặp đại từ, rồi lựa chọn đó sẽ chi phối cả cuộc trò chuyện. Muốn xem đầy đủ, mời bạn đọc hướng dẫn về đại từ tiếng Việt của tụi mình.
Nhầm chữ “có” rồi nhét nó vào mọi chỗ
Người học bám lấy chữ có vì nó hữu dụng thật — nó nghĩa là have, nó đánh dấu sự tồn tại, nó tạo câu hỏi có-không, nó nhấn mạnh. Mà chính cái đa năng đó khiến người ta lạm dụng, nhét nó vào những chỗ nó không thuộc về, hoặc dựa vào nó trong khi đã có một từ chính xác hơn.
Một kiểu hay gặp là dùng có để trả lời mọi câu hỏi có-không, trong khi tiếng Việt thường thích đáp bằng chính động từ chính hơn. Nếu ai đó hỏi bạn ăn chưa, câu trả lời tự nhiên sẽ lặp lại động từ, chứ không phải một tiếng có trơ trọi.
Anh ăn cơm chưa? — Có. — Have you eaten? — Have. (nghe trật; phản xạ của người học)
Anh ăn cơm chưa? — Rồi, anh ăn rồi. — Have you eaten? — Already, I ate already. (tự nhiên)
Cách sửa là học cái khuôn trả lời cho từng kiểu câu hỏi. Câu hỏi có-không trong tiếng Việt tạo bằng chưa thì đáp bằng rồi hoặc chưa, chứ không phải có. Câu tạo bằng có…không thì dùng được có, mà ngay cả vậy lặp lại động từ thường vẫn nghe hay hơn. Hãy khớp câu trả lời với cái khung của câu hỏi.
Bài toán lượng từ
Tiếng Việt đòi phải có một lượng từ chen giữa con số và danh từ, mà chọn đúng cái nào lại là cơn đau đầu dai dẳng với những người học mà tiếng của họ chẳng có lượng từ gì sất. Cái cám dỗ là bỏ luôn chúng đi, hoặc dùng chữ cái chung chung cho mọi thứ, mà cả hai đều khiến bạn lộ ngay ra là người mới.
Bỏ lượng từ thì đẻ ra mấy cụm sai ngữ pháp. Bạn không thể nói cái tương đương với three book; bạn cần lượng từ khớp với lớp danh từ đó. Dùng cái cho mọi thứ thì còn đỡ hơn là không có gì, nhưng vẫn sai với phần lớn danh từ, vì cái dành cho vật vô tri mà nhiều danh từ lại đi với lượng từ riêng.
Tôi có ba con mèo. — I have three cats. (con cho động vật)
Tôi có hai cuốn sách. — I have two books. (cuốn cho sách)
Cách sửa là học mỗi danh từ kèm luôn lượng từ của nó, đúng kiểu như bạn học giống của một danh từ trong tiếng Pháp hay tiếng Đức vậy. Đừng cất riêng chữ sách; hãy cất cả cụm cuốn sách. Lâu dần, mấy lượng từ thông dụng — con cho động vật, cái cho đồ vật, cuốn hay quyển cho sách, chiếc cho xe cộ và món lẻ — sẽ thành phản xạ.
Lẫn lộn chữ “được”
Được là một trong những từ hữu dụng nhất mà cũng bị dùng sai nhiều nhất trong tiếng Việt. Nó nghĩa là can, là có khả năng, là được phép, là nhận được, rồi nó còn xuất hiện trong những cấu trúc na ná bị động. Người học chộp lấy một nghĩa rồi đem áp sai khắp nơi, hoặc đặt nó sai vị trí trong câu.
Vị trí mới là vấn đề lớn. Được đứng trước động từ và được đứng sau động từ làm hai việc khác nhau, đổi chỗ là đổi nghĩa hoặc làm hỏng nghĩa luôn. Đứng trước động từ thì nó thường báo hiệu sự cho phép hay một kết quả tốt; đứng sau động từ thì nó báo hiệu khả năng hay sự có thể.
Tôi làm được. — I can do it. (khả năng, đứng sau động từ)
Tôi được làm. — I am allowed to do it. (sự cho phép, đứng trước động từ)
Cách sửa là học được theo những khuôn cố định, đừng học như một từ đơn chỉ có một nghĩa. Hãy thuộc làm được cho nghĩa khả năng và được phép cho nghĩa cho phép như những khối nguyên, rồi để ý vị trí mỗi lần bạn thấy nó. Chỗ đặt nó mới là cái mang nghĩa.
Rối với chữ “đi”
Đi nghĩa đen là to go, nhưng nó còn làm nhiều việc hơn thế, mà người học lại hay bỏ sót những vai trò khác của nó. Nó đóng vai trò làm mềm câu mệnh lệnh, đánh dấu phương hướng, và là một phần của nhiều thành ngữ cố định, nên cứ dịch nó sát thành go mỗi lần là đẻ ra lỗi.
Một lỗi hay gặp là bỏ sót chữ đi mệnh lệnh, cái chữ làm mềm lời sai khiến thành lời gợi ý. Gắn vào cuối một mệnh đề, đi biến một câu ra lệnh trơ thành một cú huých thân tình, mà người học nào bỏ nó đi thì nghe cộc lốc.
Ăn đi! — Go ahead and eat! / Eat up! (lời khích lệ thân tình)
Mình đi ăn đi. — Let's go eat. (chữ đi đầu là động từ, chữ đi sau là trợ từ gợi ý)
Cách sửa là nhận ra rằng đi ở cuối một mệnh đề thường là trợ từ, chứ không phải động từ to go. Hãy học nó như một công cụ làm mềm, khiến lời gợi ý và khích lệ nghe ấm áp chứ không ra lệnh. Một khi bạn nghe nó theo cách đó rồi thì hai chữ đi trong một câu như ở trên thôi gây bối rối.
Lạm dụng chữ “rất” cho nghĩa “very”
Người học cứ với tay lấy chữ rất mỗi khi muốn nói very, vì đó là cái nghĩa sách giáo khoa dạy. Mà tiếng Việt có mấy từ chỉ mức độ lận, và rất là cái trang trọng nhất, ít màu sắc nhất trong số đó. Chỉ dựa vào mỗi nó thôi sẽ khiến lời nói của bạn nghe phẳng lì và sách vở.
Trong lời ăn tiếng nói thường ngày, người Việt mình hay dùng lắm hoặc quá để nhấn mạnh hơn, và mấy chữ này mang màu sắc cảm xúc mà rất không có. Riêng quá diễn được một phản ứng bột phát, cái cảm giác so chứ không phải một tiếng very phẳng lặng.
Món này ngon quá! — This dish is so delicious! (bột phát, giàu cảm xúc)
Món này rất ngon. — This dish is very delicious. (đúng mà phẳng và trang trọng)
Cách sửa là mở rộng vốn từ chỉ mức độ và khớp nó với tình huống. Dùng rất trước tính từ khi viết và khi nói trang trọng, dùng lắm sau tính từ khi nói chuyện thường, và dùng quá cho những câu cảm thán bột phát. Đổi qua đổi lại như vậy khiến bạn nghe tự nhiên hơn hẳn.
Nói “biết” trong khi ý là “quen”
Tiếng Anh dùng chữ know cho cả sự việc lẫn con người, nhưng tiếng Việt thì tách hai cái ra. Biết là biết thông tin; quen là có quen biết với một người. Người học nào gom cả hai vào chữ biết sẽ thành ra nói rằng mình biết mấy chuyện về một người trong khi ý là mình có quen người đó.
Nói tôi biết anh ấy nghĩa là bạn biết tới anh ta, biết anh ta là ai — chứ không có nghĩa là có quen. Để diễn đạt rằng bạn quen biết một người, bạn dùng quen, chữ này mang cái nghĩa một mối quen biết đã có sẵn.
Tôi quen anh ấy. — I know him. (tụi tôi có quen biết)
Tôi biết anh ấy. — I know of him. (tôi biết anh ta là ai, nhưng có khi chưa gặp bao giờ)
Cách sửa là giữ hai động từ này trong hai ngăn riêng trong đầu. Biết đi với sự việc, kỹ năng và thông tin; quen đi với những người mà bạn có quan hệ. Khi muốn nói rằng bạn biết một người, hãy tự hỏi xem ý mình có phải là quen biết không, nếu phải thì với tay lấy chữ quen.
Cái bẫy chữ “ăn” và chuyện động từ phải cụ thể
Tiếng Việt thường dùng những động từ cụ thể hơn ở chỗ tiếng Anh xài một động từ chung chung, mà người học nào cứ với tay lấy động từ chung mỗi lần thì sẽ bỏ lỡ cái lựa chọn tự nhiên. Ăn nghĩa là to eat, nhưng tiếng Việt ghép chuyện ăn với chuyện uống khác với tiếng Anh, và có những động từ riêng cho những hành động riêng.
Một lỗi điển hình là dùng ăn với đồ uống, hoặc dùng nó ở chỗ đáng ra phải có một từ ghép. Tiếng Việt nói uống cho việc uống, và nhiều hành động liên quan tới ăn uống lại dùng động từ riêng hay từ ghép riêng mà người học phải thâu nạp từng cái một, chứ đừng mặc định quơ lấy chữ ăn.
Uống cà phê. — Drink coffee. (không phải ăn)
Ăn sáng. — Eat breakfast. (một từ ghép cố định cho bữa sáng)
Cách sửa là học động từ ăn uống theo cụm đi liền. Hãy cất uống cà phê, ăn sáng, ăn cơm như những khối nguyên, rồi để ý hành động nào đi với động từ nào. Tiếng Việt rất hậu đãi kiểu học theo cụm này, vì phần lớn ngôn ngữ chạy trên những kết hợp cố định.
Trật tự từ với tính từ
Tiếng Việt đặt tính từ sau danh từ, ngược hẳn với tiếng Anh, và dù phần lớn người học biết luật này, họ vẫn vấp khi bị áp lực, nhất là ở những cụm dài. Lỗi lẻn về đúng lúc người học đang nghĩ bằng tiếng Anh rồi dịch từng chữ một.
Cái đảo ngược đó nghe đơn giản cho tới khi bạn thêm nhiều thành phần vào. Một cụm như a big red house phải lật ngược hoàn toàn trong tiếng Việt, mà người học lại hay buột ra theo trật tự tiếng Anh theo phản xạ khi nói nhanh.
Nhà lớn màu đỏ. — Big red house. (nghĩa đen: nhà lớn màu đỏ)
Cô gái xinh đẹp. — Beautiful girl. (nghĩa đen: cô gái xinh đẹp)
Cách sửa là luyện cho nhuyễn cái trật tự danh từ đứng trước cho tới khi nó thành phản xạ, nhất là với những cụm mô tả nhiều chữ. Hãy lặp đi lặp lại những cụm danh từ ngắn với tính từ đứng đuôi cho tới khi cái bản năng tiếng Anh nhạt dần. Đây là một trong những lỗi chỉ biến mất khi bạn lặp đủ nhiều để trật tự mới cảm thấy tự động.
Làm sao để sửa được mấy lỗi này thật sự?
Nhận ra một lỗi là bước đầu, nhưng nhận ra không thôi thì không sửa được nó. Cái sửa được nó là luyện tập có trọng tâm, lặp lại, để thay cái phản xạ sai bằng cái đúng. Mấy lỗi trong bài này đều có tính hệ thống, mà như vậy nghĩa là chúng đáp ứng tốt với việc sửa có hệ thống.
Cách hiệu quả nhất là học theo cụm chứ đừng học từng từ rời. Hãy cất cuốn sách, đừng cất mỗi sách; cất làm được, đừng cất mỗi được; cất cả cặp đại từ, đừng cất một đại từ lẻ loi. Học theo cụm sẽ nướng sẵn cách dùng đúng vào trong cái khối, để bạn không bao giờ phải ráp lại từ đầu dưới áp lực. Hãy ghép cái này với việc nghe thật nhiều lời nói tự nhiên, vì nó luyện cho tai bạn nhận ra khi nào có cái gì đó nghe trật.
Cuối cùng, đừng sợ chính những lỗi đó. Người học nào cũng mắc, và mắc lỗi chính là cách bạn dò ra mép của cái mình đã biết. Những người tiến bộ nhanh nhất là những người nói thật nhiều, được sửa, rồi điều chỉnh — chứ không phải những người im thin thít vì sợ nói sai. Hãy coi mỗi lỗi là một mẩu thông tin, rồi cứ thế đi tiếp. Nếu bạn muốn dựng một nền tảng rộng hơn, hướng dẫn về ngữ pháp tiếng Việt căn bản của tụi mình bàn kỹ hơn về nhiều cấu trúc trong số này.
Comments (0)
A new word, a question, or a different perspective? Share it with fellow learners.
Be the first to comment.