Learning

Hai thứ tiếng Việt: chuyển sắc thái giữa nói và viết

English
Hai thứ tiếng Việt: chuyển sắc thái giữa nói và viết

Những điểm chính

  • Tiếng Việt có khoảng cách rộng một cách bất thường giữa kiểu nói đời thường và kiểu viết trang trọng — rộng tới mức ai chỉ luyện một đầu là chông chênh.
  • Chỉ luyện tiếng Việt sách vở trang trọng thì bạn nghe như một thông báo nhà nước cứng nhắc trong quán cà phê; chỉ học tiếng lóng vỉa hè thì lại ngượng khi phải email thầy cô hay thưa với người lớn tuổi.
  • Chuyện này không phải lịch sự với mất lịch sự — cả hai sắc thái đều có thể rất lịch sự. Vấn đề là hợp cảnh: cô bán hàng ngớ ra vì câu của bạn quá đầy đủ, quá sách vở so với hoàn cảnh.
  • Có ba thứ đổi cùng lúc khi sắc thái đổi: đại từ xưng hô, từ vựng, và độ dài câu.
  • Mình phải luyện cả hai sắc thái và biết chọn đúng cái tại chỗ, đồng thời tránh cái bẫy trang trọng quá đà mà người nước ngoài hay sa vào nhé.

Cứ thử hình dung hai người bạn cùng quê, xa nhau mấy năm nay mới gặp lại. Họ nói với nhau một tràng thật thoải mái, đầy tiếng lóng, câu chữ tuôn ra ầm ầm. Giờ lại hình dung ngay tối hôm ấy, một trong hai người đứng lên nói lời chúc trong một đám cưới — bỗng dưng câu dài hẳn ra, chữ nghĩa cũng giữ gìn hơn. Cùng một người, cùng một giọng vùng miền, mà là hai cách nói khác hẳn nhau. Khoảng cách ấy chính là thứ mà giới ngôn ngữ học gọi là sắc thái (register), và trong tiếng Việt, khoảng cách này rộng một cách không bình thường.

Đây là kiểu chuyện mà tụi mình rất thích cùng học viên ngồi bàn sâu, bởi nó nằm đúng ngay làn ranh giữa ngôn ngữ và văn hóa. Phần lớn sách giáo khoa chỉ dạy bạn một “vị” tiếng Việt — thường là một thứ tiếng lịch sự, trung tính, hơi trang trọng một chút — rồi thả bạn vào một đất nước mà gần như chẳng ai nói y hệt như thế cả. Khoảng cách giữa tiếng Việt trên trang sách và tiếng Việt ngoài đường phố nhiều khi khiến người học chông chênh thật sự.

“Sắc thái” thật ra là gì?

Sắc thái là cách ta điều chỉnh lời ăn tiếng nói cho hợp với hoàn cảnh. Tiếng nào cũng có chuyện đó. Trong tiếng Anh, bạn có thể nói “Hi, how’s it going?” với một người bạn, và “Good morning, it’s a pleasure to meet you” với một đồng nghiệp mới. Cùng một thứ tiếng, mà khác sắc thái.

Cái làm tiếng Việt đặc biệt là hai đầu của cái thang sắc thái ấy nằm cách nhau xa tới mức nào, và có bao nhiêu hệ thống riêng biệt cùng chuyển động một lúc khi ta đi từ đầu này sang đầu kia. Khi một người Việt chuyển từ kiểu tán gẫu suồng sã sang kiểu viết trang trọng, có mấy thứ đổi cùng một lúc: đại từ xưng hô, từ vựng, độ dài câu, trợ từ, và thậm chí cả tỉ lệ từ Hán-Việt trong câu.

Nó ít giống chuyện gạt một công tắc duy nhất, mà giống việc kéo cả một bàn trộn âm thanh đầy nút gạt cùng một lúc hơn. Cũng vì thế mà nhiều người học giỏi ngữ pháp vẫn thấy mình “lệch tông” — không phải sai, mà là chưa chỉnh đúng mấy nút gạt ấy cho khớp hoàn cảnh.

Đại từ xưng hô: chỗ đổi dễ thấy nhất

Tiếng Việt thật ra không có một chữ “tôi” và một chữ “bạn” trung tính đúng nghĩa. Thay vào đó, tiếng Việt dùng cả một hệ thống đại từ dựa trên quan hệ họ hàng và vai vế, mà trong đó mã hóa luôn tuổi tác, địa vị, độ thân sơ và hoàn cảnh. Đây là một trong những thứ đổi đầu tiên theo sắc thái.

Trong lời ăn tiếng nói suồng sã giữa đám bạn bè, bạn có thể nghe:

tao / mày — “I” / “you” (rất suồng sã, dùng giữa bạn bè thân hay người ngang vai).

Chính mấy chữ đó lại sẽ gây sốc — thậm chí bị coi là hỗn — nếu dùng trong một hoàn cảnh trang trọng. Khi viết hay khi nói trang trọng, người ta đổi sang những dạng trung tính hoặc lễ phép hơn:

tôi — “I” (trung tính, là lựa chọn mặc định cho văn viết và lời nói trang trọng).

Còn trong trò chuyện lịch sự thường ngày, người ta dùng từ chỉ quan hệ họ hàng dựa trên tuổi tác tương đối:

em / anh / chị — “younger sibling” / “older brother” / “older sister”, dùng thay cho “I”/“you” tùy vào ai đang nói với ai.

Nghĩa là ngay chữ đầu tiên của câu — cái chữ để chỉ “tôi” — đã báo ngay sắc thái của bạn, quan hệ của bạn với người nghe, và mức độ lễ phép. Không có cách nào để trung lập hoàn toàn cả. Bạn luôn luôn đang phải chọn một lựa chọn.

Tụi mình có đi sâu hơn vào hệ thống này trong bài viết về hệ thống đại từ xưng hô tiếng Việt.

Từ vựng: thuần Việt so với Hán-Việt

Chỗ đổi lớn thứ hai là từ vựng. Với rất nhiều khái niệm, tiếng Việt có hai từ song song: một từ thuần Việt và một từ Hán-Việt được mượn từ tiếng Hán cách đây mấy thế kỷ.

Từ thuần Việt thường nghe ấm hơn, đời thường hơn, “nói” hơn. Còn từ Hán-Việt nghe trang trọng hơn, trừu tượng hơn, “viết” hơn.

Ví dụ:

nước — “country” (thuần Việt, đời thường).

quốc gia — “nation / country” (Hán-Việt, trang trọng).

Một cặp nữa:

đàn bà — “woman” (thuần Việt, mộc, đôi khi nghe hơi cộc).

phụ nữ — “woman” (Hán-Việt, trọng thị, dùng trong hoàn cảnh trang trọng).

Và một cặp rất hay gặp nữa:

vợ chồng — “husband and wife” (thuần Việt, thương mà gần).

phu thê — “married couple” (Hán-Việt, trang trọng, hay gặp trong nghi lễ, câu đối).

Trong lời ăn tiếng nói suồng sã, từ thuần Việt áp đảo. Còn trong một bài xã luận trên báo, một văn bản pháp lý, hay một bài diễn văn trang trọng, lớp từ Hán-Việt trở nên dày đặc hơn hẳn. Học cho cảm được cái khác biệt này là một phần lớn trong chuyện nói sao cho hợp cảnh, chứ không chỉ là nói sao cho đúng.

Cái ranh giới thuần-Việt-so-với-từ-mượn này là một phần của câu chuyện lớn hơn về chuyện vốn từ tiếng Việt từ đâu mà ra, mà tụi mình có bàn trong bài về ba con đường đưa từ ngoại lai vào tiếng Việt.

Trợ từ: cái nhạc điệu của tiếng Việt nói

Tiếng Việt nói đầy ắp những chữ nhỏ xíu chẳng mang nghĩa từ điển nào, nhưng lại gánh một sức nặng tình cảm và xã hội rất lớn. Đó là các trợ từ cuối câu — những chữ như à, nhé, nha, đấy, mà, thôi, cơ — cứ tụm lại ở cuối câu.

Chúng làm mềm một câu sai khiến, báo hiệu sự thân mật, bộc lộ ngạc nhiên, tìm sự đồng tình, hay thêm một chút ấm áp. Chúng là thứ thiết yếu để nói nghe cho tự nhiên trong trò chuyện.

Ví dụ:

Đi nhé! — “Let’s go, okay?” (trợ từ nhé thêm sự thân thiện và tìm sự đồng tình).

Ăn đi! — “Eat!” (trợ từ đi biến nó thành một lời khuyến khích nhẹ nhàng).

Nhưng đây mới là điểm mấu chốt về sắc thái: mấy trợ từ này gần như chỉ là đặc sản của tiếng Việt nói. Trong văn viết trang trọng, chúng gần như biến mất sạch. Một văn bản trang trọng chẳng có chút ấm áp kiểu này — nó chính xác, có cấu trúc, và sạch bóng trợ từ.

Cho nên một người học mới chỉ học tiếng Việt viết sẽ hiểu được mấy chữ trong một cuộc trò chuyện, nhưng lại bỏ lỡ toàn bộ phần màu sắc tình cảm. Còn một người mới chỉ học tiếng Việt nói thì lại nghe quá suồng sã khi cố viết một thứ gì đó trang trọng.

Câu cú: ngắn và lỏng so với dài và chặt

Tiếng Việt nói nghiêng về câu ngắn, câu lỏng. Người nói lược bỏ những gì có thể đoán ra từ ngữ cảnh — chủ ngữ, tân ngữ, thậm chí cả động từ. Người nghe tự lấp đầy chỗ trống. Chuyện này là bình thường và tự nhiên.

Ngược lại, tiếng Việt viết và trang trọng thì nghiêng về câu dài hơn, đầy đủ hơn, cấu trúc chặt chẽ hơn. Kiểu lược bỏ vốn rất bình thường trong lời nói, nếu bê vào văn viết trang trọng thì lại thành ra cẩu thả hoặc tối nghĩa.

Chính vì thế mà một bản gỡ băng lời nói tự nhiên của người Việt nhiều khi nhìn trên giấy thấy là lạ — toàn câu cụt với chỗ lược — trong khi một đoạn văn viết trang trọng mà đọc to lên thì lại nghe cứng nhắc, không tự nhiên. Chúng thật sự là hai “chế độ” khác nhau.

Vì sao chuyện này quan trọng với người học?

Đây là phần rút ra có thể đem dùng ngay. Nếu bạn chỉ học một sắc thái thôi, bạn sẽ luôn thấy mình hơi lạc chỗ. Chỉ học kiểu trang trọng, kiểu sách vở, bạn sẽ nghe như một cái văn bản biết đi — đúng đấy mà cứng đơ một cách kỳ lạ, lại còn vất vả theo không kịp một cuộc trò chuyện suồng sã. Còn chỉ học tiếng lóng ngoài đường thì bạn sẽ rất duyên khi ngồi với bạn bè nhưng không viết nổi một cái email trang trọng, cũng không hiểu nổi một bản tin thời sự.

Đích ngắm là nuôi được cái cảm nhận cho cả hai đầu của thang sắc thái, và — quan trọng hơn — khả năng đi qua đi lại giữa chúng. Đó chính là điều mà người nói trôi chảy vẫn làm suốt, thường là chẳng cần nghĩ ngợi gì.

Tin vui là bạn không phải làm chủ cả hai đầu cùng một lúc. Phần lớn người học bắt đầu ở khoảng giữa lịch-sự-trung-tính, một chỗ an toàn và linh hoạt. Từ đó, bạn dần thêm các trợ từ và đại từ suồng sã cho cuộc trò chuyện thân mật, và thêm lớp từ Hán-Việt dày hơn cho các hoàn cảnh trang trọng.

Luyện cả hai sắc thái như thế nào?

Cách để xây kỹ năng này là tiếp xúc với cả hai kiểu tiếng Việt, đi kèm với sự chỉ dẫn rõ ràng đâu là đâu. Nghe những cuộc trò chuyện thật và để ý tới trợ từ cùng các đại từ suồng sã. Đọc những bài báo trang trọng và để ý tới lớp từ Hán-Việt cùng những câu dài. Làm dần dần, bạn dựng được trong đầu hai mô hình, và bạn học được lúc nào nên với tay lấy cái nào.

Đây chính xác là kiểu điều mà các tiết học của tụi mình được thiết kế để dạy — không chỉ là từ vựng và ngữ pháp, mà là cái nhạy cảm xã hội để dùng chúng cho đúng hoàn cảnh. Nếu bạn muốn nuôi một cảm nhận tự nhiên cho cả tiếng Việt nói lẫn tiếng Việt viết, mời bạn ghé xem các khóa học tiếng Việt bài bản và bắt đầu luyện cả hai sắc thái ngay từ đầu.

Vietlingo

Vietnamese learning resources from Vietlingo, covering Southern, Northern, and Central dialects. See each article for its sources and any specific editorial or review notes.

 ·  All articles

Ready to Start Learning Vietnamese?

Learn with native Vietnamese teachers through personalized 1-on-1 lessons tailored to your goals and preferred dialect.

Comments (0)

A new word, a question, or a different perspective? Share it with fellow learners.

Be the first to comment.