Những điểm chính
- Hình ảnh chỉ hợp với những chữ chỉ vào vật thấy được như con mèo, cái bàn, màu đỏ; còn cảm xúc, thời gian, phép lịch sự thì tấm hình chỉ dạy một khuôn mặt thôi các bạn ạ.
- Mấy chữ trừu tượng gần như cự tuyệt minh hoạ: cảm xúc như nhớ, thương, ngại, tủi thân, hay các dấu thể đã, đang, sắp, rồi, vẫn còn vốn dĩ chẳng có bề mặt để chụp lại.
- Trước khi dán hình, mình nên tự hỏi chữ này có hình hay không, kẻo lại vô tình dạy học viên một điều dối trá nhé.
- Thay clipart bằng tiểu cảnh tình huống, cặp tương phản buộc người học phải chọn, cử chỉ và giọng nói, và lấy câu ví dụ làm định nghĩa thật sự.
- Cho học viên mình tự dựng ngữ cảnh thì chữ trừu tượng mới bám lâu, mà lại đỡ tốn công soạn hơn nhiều so với đi săn tấm hình hoàn hảo đấy.
Bạn dán một mặt cười clipart cạnh chữ vui, một mặt nhăn nhó cạnh chữ buồn, rồi thấy mình thật năng suất. Tới khi một học viên viết “Tôi rất vui khi ông tôi mất” — I am very happy that my grandfather died — bạn mới nhận ra tấm hình kia chưa hề dạy được chữ ấy. Nó chỉ dạy một khuôn mặt. Bạn ấy ghép một vòng tròn vàng với một cảm xúc rồi tự suy ra phần còn lại. Đây chính là cái cách thất bại âm thầm của lối dạy nặng về hình ảnh: tranh ảnh thì tự tin, lại nhanh, mà với một mảng rất lớn của ngôn ngữ thì nó đơn giản là sai. Câu hỏi thật lòng không phải “mình nên dùng hình nào?” mà là “chữ này có hình hay không, hay mình sắp dạy một điều dối trá?”
Vì sao tranh ảnh lại đuối với phần lớn tiếng Việt?
Một tấm hình hiệu quả khi chữ chỉ vào một vật bạn thấy được và đóng khung được: con mèo (a cat), cái bàn (a table), màu đỏ (the color red). Tấm hình và cái nghĩa nằm chồng khít lên nhau. Người học thấy con mèo, nghe con mèo, và mối liên kết ấy là thật, bởi chẳng có gì giấu bên dưới.
Có điều, phần lớn cái khiến tiếng Việt khó dùng — chứ không chỉ khó nhận mặt — lại nằm ở những chữ chỉ vào quan hệ, thái độ và thời gian, mà mấy thứ đó thì làm gì có bề mặt. Bạn thử nghĩ tới bốn nhóm gần như cự tuyệt mọi minh hoạ:
- Cảm xúc và trạng thái bên trong: nhớ (to miss someone), thương (a tender, protective love), ngại (to feel reluctant or shy about imposing), tủi thân (to feel sorry for oneself). Một tấm hình người buồn trùm lên cả chục cảm xúc khác nhau mà chẳng phân biệt được cái nào.
- Thời gian và thể: đã, đang, sắp, rồi, vẫn còn. Mấy chữ này đánh dấu một việc đã xong, đang diễn ra, sắp tới, hay còn kéo dài. Mà thời gian thì vốn dĩ vô hình.
- Sự lịch sự và thanh ghi xã hội: cái khác nhau giữa ăn, xơi và dùng (đều là “to eat” mà phân cấp theo độ trang trọng và kính nhường), hay cái cân nhắc khi chọn đại từ xưng hô. Một tấm hình ai đó đang ăn đâu có cho thấy sự kính trọng.
- Hư từ và từ nối: thì, mà, chứ, lận, cơ. Mấy chữ này nắn chỉnh trọng âm, sự đối lập, và lập trường người nói. Chúng chỉ có nghĩa trong dòng chảy của một câu.
Khi bạn ép một tấm hình lên những chữ này, một trong hai chuyện xảy ra. Hoặc tấm hình chung chung đến mức chẳng dạy gì (một cái đồng hồ cho chữ đang ư?), hoặc nó cụ thể đến mức dạy ra một anh bạn giả — người học neo chữ thương vào một biểu tượng trái tim lãng mạn, rồi dùng nó một cách kỳ cục với ông bà hay với đứa nhỏ, những chỗ mà chữ ấy hoàn toàn đúng nhưng về cảm xúc lại chẳng giống chút nào cái mà biểu tượng kia gợi ra.
Làm sao đoán được chữ nào vẽ hình ra được?
Trước khi bỏ hai mươi phút đi tìm một tấm hình, bạn thử cho chữ ấy chạy qua ba phép thử nhanh. Mất chừng mười giây mà cứu bạn khỏi cảnh dạy lầm.
Phép thử chỉ tay
Bạn có bước vào một căn phòng rồi chỉ tay vào cái nghĩa được không? Cái ghế (a chair) — được, chỉ vào nó. Sự thoải mái (comfort, ease) — bạn chỉ được vào một cái ghế êm, chứ không chỉ được vào chính sự thoải mái. Nếu bạn chỉ chỉ tay được vào một ví dụ của chữ, chứ không phải chính chữ ấy, thì tấm hình sẽ dạy thiếu.
Phép thử một hình hợp nhiều nghĩa
Cùng một tấm hình có vừa cho mấy chữ khác nhau không? Nếu một tấm hình hai người bạn ôm nhau minh hoạ được vui, thương, nhớ, cảm động và hạnh phúc đều ngang nhau, thì tấm hình ấy không khoanh trúng chữ bạn nhắm. Nó là một bảng tâm trạng, chứ không phải một định nghĩa.
Phép thử từ trái nghĩa
Bạn vẽ cái trái nghĩa ra rõ ngang với chính chữ ấy được không? Cao (tall) đối với thấp (short) — cả hai đều vẽ ra được, nên hình đối chiếu chạy rất đẹp. Mà chữ đã (hành động đã hoàn tất) thì làm gì có cái trái nghĩa nào chụp hình được. Khi cái phản nghĩa cũng trừu tượng nốt, hãy dẹp tấm hình đi.
Ca nguy hiểm nhất: khi tấm hình chỉ đúng một nửa
Mấy ca thất bại trắng trợn thì dễ bắt — chẳng ai nghiêm túc đi chụp hình chữ đã. Tai hoạ thật nằm ở những chữ mà một tấm hình có vẻ hợp, rồi lén tuồn vào một sắc nghĩa sai mà giáo viên chẳng hề hay. Chữ nhớ là ví dụ kinh điển. Ghép nó với tấm hình ai đó nhìn đăm đăm ra ngoài cửa sổ mưa, người học liền khoá chặt vào nghĩa “nỗi nhớ buồn bã”. Mà nhớ cũng là động từ thường ngày cho “to remember”:
Tôi nhớ nhà. — I miss home.
Tôi không nhớ tên anh ấy. — I don't remember his name.
Tấm hình buồn man mác làm câu thứ hai nghe sai tai người học, và bạn vừa lặng lẽ thu hẹp một chữ rộng, hữu dụng vào một góc buồn duy nhất của nó. Khi một tấm hình chỉ đúng một nửa, nó không thất bại ầm ĩ — nó chỉ dạy ra một phiên bản nhỏ hơn, méo đi, của chữ ấy, rồi mấy tuần sau cái lỗ hổng mới lộ ra qua những lỗi bạn chẳng lần ra nổi. Cách chữa vẫn là cái bản năng chẩn đoán cũ: nếu một chữ chỉ qua được phép thử chỉ tay với một trong các nghĩa của nó, hãy coi nó là chữ “phải dựng cảnh” và để câu ví dụ gánh trọn cả dải nghĩa.
Một thói quen hữu ích: trong sổ soạn bài, hãy giữ hai cột, “cho xem” và “dựng cảnh”. Danh từ cụ thể, màu sắc, tính từ đơn giản và hành động cơ bản thì cho vào “cho xem”. Còn mọi chữ sống sót qua ba phép thử trên thì thuộc cột “dựng cảnh”, và với những chữ ấy bạn phải với tay sang một bộ giáo cụ hoàn toàn khác.
Giáo cụ một: cảnh nhỏ đặt vào tình huống
Giáo cụ đáng tin nhất cho một chữ trừu tượng là một cảnh tí hon — hai ba câu làm cho cảm xúc xảy ra chứ không gọi tên nó. Người học suy ra cái nghĩa từ tình huống, đúng y cái cách các bạn từng tiếp thu những chữ này trong tiếng mẹ đẻ.
Lấy chữ ngại, cái chữ mà người nói tiếng Anh cứ dịch nhầm thành “shy”. Nó đâu phải sự nhút nhát; nó là sự ngần ngại không muốn làm phiền ai. Thay vì một định nghĩa, hãy kể một tình huống:
Bạn mời tôi ở lại ăn tối, nhưng tôi ngại làm phiền nên tôi về. — You invited me to stay for dinner, but I felt reluctant to be a bother, so I went home.
Giờ thì chữ đã có mép. Người học cảm được cái sức ép xã hội, cái không-muốn-làm-phiền, và các bạn hiểu vì sao ngại không đơn giản là “shy”. Chạy thêm một cảnh nữa để rào lại cái ranh giới:
Tôi ngại hỏi giá vì sợ nó đắt quá. — I hesitated to ask the price because I was afraid it was too expensive.
Hai cảnh trái chiều, và cái nghĩa được dựng nên từ bên trong. Trong lớp, hãy đưa cảnh thứ nhất ra, hỏi “Người này cảm thấy thế nào? Vì sao họ không ở lại?”, để người học lý giải bằng tiếng Anh nếu cần, rồi sau đó mới gắn chữ tiếng Việt vào. Thứ tự là điều cốt yếu: tình huống trước, cái nhãn sau.
Giáo cụ hai: cặp đối chiếu buộc phải chọn
Từ trừu tượng hiếm khi sống một mình — chúng sống thành những nhóm nhỏ, mà cái hay nằm chính ở chỗ khác nhau giữa các thành viên. Dạy chúng tách lẻ là phí mất cái tín hiệu mạnh nhất bạn có. Hãy bày những chữ gần nghĩa cạnh nhau và buộc người học phải chọn.
Mấy động từ chỉ tình yêu là ca kinh điển. Yêu, thương và thích trong từ điển đều trôi về “love” hay “like”, mà chúng không thay nhau được:
Tôi yêu vợ tôi. — I love my wife. (romantic, partner love)
Bà thương đứa cháu nhỏ. — The grandmother loves her little grandchild. (tender, protective, caring)
Tôi thích món phở này. — I like this bowl of phở. (preference, enjoyment)
Bày cả ba ra, rồi chạy một bài tập buộc chọn. Cho một ngữ cảnh — “một người mẹ nói về đứa con mới sinh” — rồi hỏi động từ nào hợp. Cái sai mới là bài học: khi một bạn chọn yêu cho đứa bé sơ sinh, bạn có ngay một cơ hội tuyệt vời để giải thích vì sao thương mang cái che chở mà yêu không có. Cặp đối chiếu biến một đám mây mờ những chữ gần nghĩa thành một bộ quyết định, mà quyết định mới chính là cái người học thật sự phải làm khi nói.
Cùng cách ấy cứu được mấy chữ đánh dấu thời gian. Hãy xếp ba câu chỉ khác nhau một chữ:
Tôi đã ăn cơm. — I ate. (already done)
Tôi đang ăn cơm. — I am eating. (right now)
Tôi sắp ăn cơm. — I am about to eat. (very soon)
Không tấm hình nào cho thấy được cái khác nhau giữa mấy câu này. Phép đối chiếu tối thiểu thì làm được — thứ duy nhất đổi là cái dấu, nên cái nghĩa của dấu ấy không thể nào bỏ sót.
Thanh ghi cũng vậy. Ba động từ cho “ăn” không phải mấy từ đồng nghĩa để người học bốc đại; chúng mã hoá chuyện bạn đang nói với ai và nợ người ta bao nhiêu sự kính nhường. Hãy chồng chúng vào một khung để cái nấc thang xã hội hiện ra:
Tao đói, ăn đây. — I'm hungry, eating now. (blunt, intimate, among close friends)
Mời anh dùng cơm. — Please, have your meal. (polite, neutral-formal)
Mời cụ xơi cơm ạ. — Please eat, sir. (deferential, toward an elder)
Hành động y hệt nhau trong cả ba; chỉ có mối quan hệ là đổi. Một tấm hình ai đó đang ăn thì đóng băng hành động và xoá đi đúng cái thứ quan trọng nhất ở đây. Mấy câu đặt cạnh nhau, kèm một ghi chú nhanh về ai đang nói với ai, làm cho thanh ghi trở thành trọng tâm. Hãy hỏi người học các bạn sẽ dùng câu nào với một bà cụ, câu nào với đứa bạn cùng phòng, thế là cái ý niệm trừu tượng “mức độ lịch sự” hoá thành một quyết định cụ thể, lặp lại được.
Giáo cụ ba: cử chỉ, nét mặt và giọng nói
Cơ thể bạn là một món giáo cụ bị xem nhẹ, mà với mấy chữ chỉ cảm xúc và sự nhấn mạnh thì nó thường thắng đứt mọi tấm hình. Một bức ảnh khuôn mặt thì đông cứng; mặt bạn thì cử động, và cảm xúc sống đúng ở chỗ cử động ấy.
Với chữ mệt (tired), hãy buông xuôi đôi vai, thở hắt ra, rồi nói chữ ấy với dáng người rũ xuống. Với bực mình (annoyed, irritated), hãy gồng quai hàm và nói cụt lủn. Người học đọc cảm xúc trên người bạn ngay tức khắc rồi buộc nó vào âm thanh. Cái này mạnh đặc biệt với mấy từ đệm cuối câu tô màu cho thái độ — chứ, cơ, nhé, đấy — bởi cả nhiệm vụ của chúng là giọng điệu, mà giọng điệu thì bạn chỉ diễn ra được, chứ không vẽ ra được bao giờ.
Hãy so hai câu này, nói với đúng ngữ điệu của nó:
Đi nhé! — Let's go, okay? (gentle, inviting)
Đi chứ! — Of course we're going! (insistent, “obviously”)
Nói mỗi câu hai lần, phóng đại cái tương phản lên, rồi cho cả lớp lặp lại cả mặt lẫn giọng cùng lúc. Cử chỉ lại còn nhanh — khỏi soạn, khỏi tìm, khỏi lo bản quyền — nên nó là chỗ dựa tự nhiên ngay khoảnh khắc một chữ rớt phép thử vẽ-hình giữa giờ.
Giáo cụ bốn: câu ví dụ mới là định nghĩa thật
Với hư từ và từ nối, câu chính là cái nghĩa. Chẳng có gì để chỉ tay, cũng chẳng có gì để diễn; mà với thì chỉ tồn tại như mối quan hệ giữa các mệnh đề. Vậy hãy dạy chúng đúng cái cách chúng sống — trong từng cặp câu mà sự có mặt hay vắng mặt của chúng làm thông điệp đổi đi thấy rõ.
Lấy chữ mà, cái chữ báo hiệu sự đối lập hay mâu thuẫn:
Nó nói sẽ đến mà không đến. — He said he'd come but didn't come.
Bỏ chữ mà đi thì cái đối lập sụp xuống. Hãy cho thấy trước và sau, thế là chức năng của chữ hoá ra cụ thể dù bản thân nó thuần là ngữ pháp. Đưa cho người học ba bốn ví dụ đã làm sẵn, rồi một bài điền chỗ trống để các bạn quyết định chỗ đó thuộc về mà, thì, hay chẳng cần gì. Cái quy luật hiện ra từ sự tiếp xúc, chứ không từ một cái nhãn.
Cái bẫy nằm ở số lượng. Một câu ví dụ là một mẩu giai thoại; năm câu chọn khéo mới là một định nghĩa. Bạn cần đủ đa dạng để người học thấy cái quy luật bên dưới chứ không học vẹt một câu duy nhất — mà nặn ra chừng ấy câu sạch sẽ, đúng giọng ngay tại chỗ thì thật sự khó, và đó đúng là chỗ một công cụ tốt phát huy giá trị. Gia sư AI của VietLingo có thể bật ra một loạt câu ngữ cảnh tự nhiên cho một hư từ cứng đầu chỉ trong vài giây, để bạn nhặt lấy bốn câu cho thấy rõ cái đối lập nhất rồi thả thẳng vào phiếu bài tập, thay vì phải tự nghĩ từng câu dưới sức ép thời gian.
Giáo cụ năm: ngữ cảnh do chính người học tạo ra
Phép thử sâu nhất cho một chữ trừu tượng là người học có tạo ra được một tình huống mà chữ ấy đúng hay không. Nhận mặt thì rẻ; tự sinh ra mới là bằng chứng. Sau khi đã dựng cảnh cho một chữ bằng cảnh nhỏ và một cặp đối chiếu, hãy lật ngược nhiệm vụ: mời người học tự nghĩ ra ví dụ của riêng mình.
“Kể cho cô nghe một lần em thấy ngại.” “Viết một câu dùng thương về một người trong gia đình em.” “Tả một việc tuần này em sắp làm.” Câu của các bạn cho thấy chính xác cái nghĩa đã thấm hay chưa. Một bạn viết Tôi thương con chó của tôi (I feel tender, caring love for my dog) là đã hiểu chữ thương theo cách mà không bài tập ghép nối nào xác nhận nổi. Còn một bạn viết ra câu sai thanh ghi thì cho bạn một chỗ để chỉnh đúng trọng tâm, đáng giá hơn bất kỳ một loạt cú nhận-mặt-đúng nào.
Cách này còn gỡ luôn một nỗi lo về động lực: câu do người học tự đặt là về cuộc đời của các bạn, nên chữ ấy bám vào ký ức thật chứ không vào tấm hình người dưng. Ngữ cảnh cá nhân dính lâu theo cái cách mà clipart chẳng bao giờ làm được.
Còn cái giá thời gian cho ngần ấy tấm hình thì sao?
Đây là phần giáo viên mình cảm được mà ít khi nói ra: tìm và làm hình cho tốt thì tốn kém, và cái tốn kém ấy thường vô hình cho tới khi bạn đã đốt cả một buổi tối vào nó. Tìm được một bức ảnh khoanh trúng một chữ cụ thể — không phải ba chữ, không phải một tâm trạng — có thể mất vài phút cho mỗi chữ, một khi tính cả công tìm, kiểm tra bản quyền, cắt cúp và loại bỏ mấy tấm gần-đúng. Nhân con số ấy lên cho cả một bài thì cái “tiết học bằng hình cho nhanh” đã lặng lẽ nuốt mất mấy tiếng đồng hồ.
Cái chẩn đoán lúc nãy trả công ngay ở đây. Nếu một chữ rớt mấy phép thử vẽ-hình, bạn vừa tiết kiệm được trọn cái công đi tìm — bạn vốn chẳng tìm nổi một tấm hình trung thực, nên đừng tìm. Hãy dồn thời gian ấy viết lấy một cảnh nhỏ cho hay, vừa nhanh hơn vừa chính xác hơn. Để dành việc săn hình cho cột “cho xem”, nơi tấm hình thật sự gánh việc dạy.
Dựng một kho hình dùng lại, làm một lần thôi
Với mấy chữ cụ thể xứng đáng có hình, đừng bao giờ đi tìm cùng một tấm hai lần. Hãy dựng một kho nhỏ, có sắp xếp, để rút ra dùng nhiều năm:
- Xếp theo chủ đề, đừng xếp theo bài. Một thư mục cho đồ ăn, một cho gia đình, một cho nơi chốn, một cho hành động thường ngày. Bài học thì xáo trộn lại; một tấm hình phở phục vụ được cả bài về đồ ăn, một màn đóng vai ở quán, lẫn một nhiệm vụ “tả bữa sáng của bạn”.
- Đặt tên tệp theo chữ tiếng Việt. con-meo.jpg, cai-ban.jpg — để tìm ra tức thì, và để chính cái tên tệp cũng củng cố thêm chữ cần dạy.
- Chuẩn hoá định dạng. Cùng cỡ áng chừng, nền sạch, mỗi tấm một chủ thể rõ ràng. Đồng bộ nghĩa là bạn ráp được tấm nào vào hoạt động nào cũng được mà khỏi chỉnh lại.
- Giữ nó nhỏ và tuyển chọn. Một trăm tấm xuất sắc, dùng lại được, hơn một nghìn tấm mà lần nào cũng phải xét lại. Chỉ thêm vào khi bạn gặp một chữ cụ thể thật sự mới.
Cái lợi cộng dồn theo thời gian. Lần đầu dạy bài về đồ ăn bạn làm phần tìm hình; mọi lần sau, bạn rút từ kho ra trong vài giây rồi đổ sức soạn bài vào những chữ trừu tượng — những chữ thật sự cần đến cái nhận định của một người thầy bằng xương bằng thịt.
Ráp lại trong một tiết học thì làm sao?
Cả cách làm rút gọn lại thành một việc phân loại. Trong lúc soạn bài, hãy xếp mỗi chữ cần dạy vào “cho xem” hoặc “dựng cảnh”, và chỉ dùng mỗi giáo cụ ở đúng chỗ nó trung thực.
- Cho xem — danh từ cụ thể, màu sắc, hành động đơn giản — thì lấy một tấm hình từ kho. Nhanh, rõ, khỏi nghĩ nhiều.
- Dựng cảnh — cảm xúc, thời gian, thanh ghi, hư từ — thì cho một cảnh nhỏ, một cặp đối chiếu, một cử chỉ, một bộ câu ví dụ, và một nhiệm vụ để người học tự tạo. Không hình, hoặc chỉ là một tấm hình dùng làm nền cho cảnh, chứ không bao giờ làm định nghĩa.
Một trình tự gọn cho chữ trừu tượng: dựng tình huống, mời người học suy ra cái nghĩa, gắn cái nhãn tiếng Việt, đối chiếu nó với mấy chữ hàng xóm, diễn cái cảm xúc bằng mặt và giọng, đưa ra vài câu ví dụ, rồi để người học tự đặt câu của mình. Nhận mặt, rồi đối chiếu, rồi tự sinh ra. Mỗi bước bít lại một lỗ hổng mà tấm hình hẳn đã để hở.
Cái thay đổi trong đầu thì nhỏ thôi mà nhẹ nhõm. Tranh ảnh không phải cái nền của việc dạy từ vựng; nó là một trong nhiều giáo cụ, xuất sắc cho một việc cụ thể và phá hoại ra trò ở ngoài việc ấy. Hãy dùng nó như một con dao mổ. Khi một chữ cho xem được, hãy cho xem — gọn gàng, từ một cái kho bạn dựng một lần. Khi một chữ chỉ dựng cảnh được, hãy cất clipart đi mà với tay lấy mấy giáo cụ khớp với cái cách chữ ấy thật sự mang nghĩa. Học viên mình sẽ thôi ghép vòng tròn vàng với cảm xúc, mà bắt đầu dùng chữ đúng cái cách người Việt mình dùng — vốn là cả cái đích từ đầu.
Muốn xem điều này diễn ra ra sao trên cả một chương trình? Mời bạn thử một tiết học thử miễn phí của VietLingo rồi để gia sư AI soạn giúp những đoạn hội thoại nhỏ và câu ngữ cảnh cho mấy chữ trừu tượng vẫn âm thầm đánh bại phiếu bài tập của bạn. Dạy chữ vẽ-hình-được bằng hình, dựng cảnh cho phần còn lại bằng tình huống, rồi nhìn những hiểu lầm tan biến.
Comments (0)
A new word, a question, or a different perspective? Share it with fellow learners.
Be the first to comment.